Filmy Viggo Mortensena, które pokazują go poza Aragornem

Viggo Mortensen należy do tych aktorów, których karierę najlepiej poznaje się nie przez samą listę tytułów, ale przez sposób, w jaki przechodzą od kina widowiskowego do bardzo osobistego dramatu. W jego dorobku spotykają się przygoda, thriller, kino rodzinne, western i autorskie projekty reżyserskie, więc łatwo zgubić się w wyborze. Poniżej porządkuję najważniejsze filmy, pokazuję, które role naprawdę zbudowały jego pozycję, i krótko wyjaśniam, jak wygląda jego obecność w telewizji.

Dlaczego filmografia Mortensena działa także poza Aragornem

Moim zdaniem największa siła Mortensena polega na tym, że rzadko gra postacie jednowymiarowe. Nawet kiedy wciela się w bohatera silnego i opanowanego, pod powierzchnią zostawia napięcie, zmęczenie albo moralny niepokój. Dzięki temu jego role nie starzeją się tak szybko jak wiele typowych kreacji gwiazdorskich.

To właśnie dlatego jego dorobek ma większą wartość niż tylko jeden ikoniczny bohater z fantasy. Za Eastern Promises, Captain Fantastic i Green Book dostał nominacje do Oscara, ale te trzy filmy różnią się niemal wszystkim: jednym jest brutalny kryminał, drugim rodzinny dramat z humorem, trzecim kino oparte na chemii między postaciami. Taki rozrzut nie jest przypadkowy. Mortensen najlepiej wypada tam, gdzie postać ma w sobie konflikt i nie daje się szybko zaszufladkować.

Jeśli więc chcesz go poznać naprawdę dobrze, najlepiej nie zaczynać od jednego hitu, tylko od kilku filmów, które pokazują różne rejestry jego gry. I właśnie od tego warto przejść dalej.

Filmy, od których najlepiej zacząć

Jeżeli ktoś ma tylko kilka wieczorów, żeby zorientować się w jego kinie, wybór powinien być prosty i celowy. Poniższe tytuły pokazują Mortensena w najważniejszych odsłonach: od debiutu, przez wielką popularność, po role, które przyniosły mu najbardziej prestiżowe wyróżnienia.

Jeśli miałbym wskazać tylko trzy tytuły na start, wybrałbym A History of Violence, Eastern Promises i Captain Fantastic. To zestaw, który bardzo dobrze pokazuje, jak szeroko Mortensen potrafi pracować z emocją, ciszą i napięciem. Dopiero potem dorzuciłbym Green Book i Władcę Pierścieni, żeby zobaczyć pełnię jego popularności.

W praktyce ta kolejność działa lepiej niż ślepe oglądanie wszystkiego po kolei. Pierwsze wrażenie z jego kina powinno opierać się na kontrastach, bo właśnie kontrasty są tu najciekawsze. A to dobrze prowadzi do starszych ról, które często bywają pomijane.

Role z lat 90. pokazują, że był gotowy na duże kino zanim trafił do roli Aragorna

Zanim Mortensen stał się rozpoznawalny dla masowej publiczności, zdążył już zbudować solidny zestaw ról drugoplanowych. To ważne, bo pokazuje, że jego pozycja nie wzięła się z jednego szczęśliwego castingu. On po prostu przez lata konsekwentnie wchodził do dużych produkcji i zostawiał w nich mocny ślad.

• Carlito’s Way - klasyczny przykład, jak grać w dużym gangsterskim obsadzeniu i nie zniknąć obok mocniejszych nazwisk.
• Crimson Tide - świetny test na ekranową dyscyplinę; Mortensen dobrze czuje wojskowy rytm i ograniczoną ekspresję.
• The Portrait of a Lady - pokazuje, że potrafi pracować także w spokojniejszym, bardziej literackim tonie.
• G.I. Jane - rola, w której widać fizyczną pewność i twardą obecność bez przerysowania.
• The Indian Runner - film ważny, bo sygnalizuje emocjonalną gęstość, która później wróci w jego najciekawszych dramatach.
• A Perfect Murder - dobre przypomnienie, że Mortensen potrafił odnaleźć się w mainstreamowym thrillerze zanim jeszcze stał się „aktorem od prestiżowych ról”.

Te tytuły nie zawsze trafiają na pierwsze listy polecanych filmów z Mortensenem, a szkoda. Właśnie one pokazują, że jego styl był budowany latami: najpierw na drugim planie, potem w coraz bardziej wymagających produkcjach. Dzięki temu przejście do dużych ról głównych było naturalne, a nie sztucznie wykreowane.

To także dobry moment, żeby spojrzeć na tych reżyserów, którzy najmocniej wykorzystali jego możliwości.

Najlepsze spotkania z kinem autorskim

Mortensen szczególnie dobrze wypada u reżyserów, którzy nie boją się ciszy, napięcia i niedopowiedzeń. Dla mnie to bardzo czytelny znak, że nie jest aktorem budującym wszystko na efektownym geście. On działa najlepiej tam, gdzie postać ma być obserwowana z bliska, a nie tylko podziwiana z dystansu.

Najmocniej widać to u David Cronenberga. A History of Violence i Eastern Promises należą do jego najcenniejszych filmów, bo łączą brutalność z psychologicznym chłodem. Późniejsze A Dangerous Method i Crimes of the Future pokazują z kolei, że Mortensen dobrze radzi sobie w kinie bardziej intelektualnym i nieoczywistym. To są role, w których trzeba grać nie tylko twarzą, ale też tempem mówienia, sposobem chodzenia i napięciem między słowami.

W podobny sposób działają Captain Fantastic Matta Rossa oraz Thirteen Lives Rona Howarda. Pierwszy film wydobywa z niego ciepło i rodzinny autorytet, drugi opiera się na opanowaniu i wiarygodności w sytuacji granicznej. Z kolei Eureka i The Dead Don’t Hurt pokazują, że Mortensen nie ogranicza się do wygodnych wariantów kariery. Wchodzi w projekty bardziej osobiste, często spokojniejsze, ale przez to ciekawsze z perspektywy widza, który szuka w kinie charakteru, a nie tylko akcji.

Właśnie tu widać jedną z najważniejszych cech jego kariery: on nie buduje filmografii po to, żeby stale powtarzać ten sam wizerunek. Raczej sprawdza, jak daleko może pójść z daną postacią i czy da się w niej znaleźć coś nieoczywistego. To dla odbiorcy duża wartość, bo nawet mniej znane tytuły często okazują się warte czasu.

Skoro filmografia jest tak mocna, naturalnie pojawia się pytanie o seriale i telewizję. Tu odpowiedź jest krótka, ale ważna.

Seriale i telewizja są u niego raczej tłem niż główną sceną

Jeśli ktoś szuka szerokiej serialowej filmografii, u Mortensena jej po prostu nie znajdzie. On pojawiał się w telewizji raczej epizodycznie, a jego kariera od początku była związana przede wszystkim z kinem. To nie jest aktor, którego kojarzysz z długimi sezonami i wieloodcinkową ekspozycją.

• George Washington - wczesny miniserialowy występ, bardziej ciekawostka niż centralny punkt kariery.
• Search for Tomorrow - krótki epizod w klasycznej telewizji, ważny głównie jako początek drogi.
• Miami Vice - gościnny występ, który pokazuje, że pojawiał się w popularnych formatach, ale nie wiązał się z nimi na stałe.
• Cosmos: Possible Worlds - późniejszy, pojedynczy udział, który dobrze pokazuje jego gotowość do wejścia także w projekty bardziej eseistyczne i popularnonaukowe.

To wbrew pozorom dobra wiadomość. Krótka lista serialowa sprawia, że nie trzeba przekopywać się przez długą telewizyjną historię, żeby dojść do rzeczy najważniejszej. Jego prawdziwy ciężar artystyczny leży w filmach, a nie w serialach, więc warto traktować telewizyjne epizody jako przypis do większej, kinowej opowieści.

Ta proporcja jest też istotna z punktu widzenia widza, który chce po prostu dobrze wybrać seans. Tu liczy się nie liczba odcinków, tylko jakość pojedynczych ról.

Jak wybrać film Mortensena pod nastrój

Najpraktyczniej ogląda się go nie według daty, tylko według tego, czego akurat szukasz. Wtedy łatwiej uniknąć rozczarowania, bo Mortensen nie gra zawsze tego samego typu bohatera. Jednego wieczoru potrzebujesz przygody, innego napięcia albo bardziej rodzinnego tonu.

Taki podział naprawdę ułatwia wybór. Mortensen nie jest aktorem, którego trzeba oglądać liniowo, żeby go zrozumieć. Lepiej dobrać film do nastroju, a dopiero potem wracać do kolejnych tytułów, bo wtedy każdy seans będzie miał wyraźny sens.

Od Aragorna do westernu reżyserskiego widać jeden spójny wybór

Jeśli miałbym streścić jego dorobek w jednym zdaniu, powiedziałbym tak: Mortensen konsekwentnie wybiera role, w których bohater ma więcej rys niż gotowych odpowiedzi. To właśnie robi różnicę. Dzięki temu jego filmografia nie jest zbiorem przypadkowych występów, tylko dobrze widoczną drogą przez kino popularne, autorskie i intymne.

Najrozsądniej zacząć od kilku filarów: Władcy Pierścieni, A History of Violence, Eastern Promises, Captain Fantastic i Green Book. Potem warto sięgnąć po Falling oraz The Dead Don’t Hurt, bo tam najlepiej widać, jak daleko przesunął się od bycia tylko gwiazdą do bycia pełnoprawnym autorem własnego ekranowego świata. Jeśli szukasz aktora, który potrafi być jednocześnie twardy, cichy, czuły i niepokojący, tu znajdziesz bardzo dobry punkt odniesienia.